Debaty sejmoweXIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zrekompensowania subwencji ogólnej w zakresie dochodów utraconych w związku z częściową likwidacją podatku od środków transportowych na 1999 r.

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przesłaną przy piśmie z dnia 24 lutego 2000 r., nr SPS-0202-2861p/00, interpelacją pana posła Andrzeja Gargasia w sprawie utraconych dochodów gmin i możliwości ich zrekompensowania uprzejmie wyjaśniam, że Ministerstwo Finansów może działać tylko zgodnie z prawem, czyli uchwalonymi ustawami. Sposób ustalania łącznej kwoty części rekompensującej subwencji ogólnej w zakresie kwoty ˝drogowej˝, jako nie mniej niż 10,5% planowanych w ustawie budżetowej wpływów z podatku akcyzowego od paliw silnikowych, został przyjęty przez parlament przy uchwalaniu ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 (DzU nr 150, poz. 983, z późn. zm.).    Jedną z podstawowych zasad, na których opiera się obowiązujący od 1991 r. system finansowy gmin, jest obiektywizacja zasileń budżetów samorządowych w formie subwencji ogólnej z budżetu państwa. Oznacza to w szczególności:    1) ustalenie ściśle sformalizowanych zasad ustalania wielkości subwencji ogólnej dla poszczególnych gmin,    2) zniesienie możliwości uznaniowego przyznawania przez ministra finansów - z własnej inicjatywy lub w wyniku kierowanych do resortu indywidualnych wniosków - dodatkowych środków, poza określonymi w ustawie budżetowej.    Począwszy od 1999 r. środki dla gmin są kształtowane zgodnie z ustawą o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000.    I. Stosownie do art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 dochodami gminy są udziały w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa w wysokości 27,6% wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych, zamieszkałych na terenie gminy.    Udział gminy we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych, stanowiącego dochód budżetu państwa, ustala się, mnożąc ogólną kwotę wpływów z tego podatku przez wskaźnik 0,276 i wskaźnik równy udziałowi należnego, w roku poprzedzającym rok bazowy, podatku dochodowego od osób fizycznych zamieszkałych na terenie gminy, w ogólnej kwocie należnego podatku w tym samym roku, ustalonego na podstawie złożonych, do dnia 30 czerwca roku bazowego, zeznań podatkowych o wysokości osiągniętego dochodu oraz rocznego obliczenia podatku dokonanego przez płatników.    Wprowadzona od 1 stycznia 1996 r. zmiana sposobu ustalania dochodów gmin z tytułu udziału we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych zmieniła rozkład terytorialny tych dochodów. Do 1996 r. udziały we wpływach z tego podatku obliczane były proporcjonalnie do liczby ludności w ramach danego województwa, a po zmianie jest to udział podatków płaconych przez mieszkańców gminy w ogólnych wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych. Z przeprowadzonych rachunków wynika, iż część gmin, w tym zwłaszcza gminy wiejskie, będzie otrzymywać z tego tytułu niższe dochody, niż wynikałoby to ze sposobu ich obliczania obowiązującego do końca 1995 r. Będą też gminy, głównie miejskie, które otrzymają większe dochody. W związku z powyższym w celu złagodzenia skutków finansowych, wynikających z innego sposobu ustalania udziałów gmin we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych, wprowadzone zostały w latach 1996-1999 wskaźniki częściowo łagodzące różnice między otrzymanymi kwotami udziałów. Wskaźniki te wynosiły odpowiednio dla 1996 r. - 0,10; 1997 r. - 0,30; 1998 r. - 0,50; 1999 r. - 0,75. Skutki finansowe związane ze zmianą sposobu ustalania udziałów gmin we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych zostały więc rozłożone na 5 lat, tj. do końca 1999 r.    Ponadto należy zauważyć, iż na wielkość dochodów z tytułu podatku dochodowego ma wpływ również gmina, która może tworzyć sprzyjające warunki do inwestowania na swoim terenie, a tym samym przyczyniać się do powstawania nowych miejsc pracy.    II. Ponadto uprzejmie informuję, że od dnia 1 stycznia 1999 r. zmienił się sposób finansowania zadań z zakresu ochrony zdrowia. Samorządy terytorialne przejęły do prowadzenia samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, jednakże usługi zdrowotne świadczone przez te zakłady finansowane są przez kasy chorych na podstawie zawartych umów. Samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej przekazane do prowadzenia jednostkom samorządu terytorialnego posiadają osobowość prawną i zgodnie z art. 53 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (DzU nr 91, poz. 408 z późn. zm.) gospodarują samodzielnie przekazanymi w nieodpłatne użytkowanie nieruchomościami i majątkiem skarbu państwa lub komunalnym oraz majątkiem własnym.    Należy jednocześnie zaznaczyć, że art. 55 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej stworzył możliwość dotowania samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej przez organy założycielskie.    W ustawie budżetowej na rok 1999 ujęte były dodatkowe środki w rezerwie celowej, w kwocie 82 mln zł, na dotacje dla organów założycielskich samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej na dofinansowanie kosztów wdrażania reform w ochronie zdrowia. Środki te uruchamiane były decyzjami ministra finansów zgodnie z propozycją podziału przedłożoną przez ministra zdrowia, w tym także na dotacje dla gmin.    W ustawie budżetowej na rok 2000 zaplanowana została rezerwa celowa na program działań osłonowych i restrukturyzacji w ochronie zdrowia. Rezerwa ta będzie uruchomiona w trakcie roku na podstawie wniosków ministra zdrowia. O przyznanie środków z tej rezerwy będą mogły ubiegać się również gminy będące organami założycielskimi zakładów opieki zdrowotnej.    III. Zgodnie z przepisami ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 przejęte przez samorządy zadania oświatowe finansowane są z części oświatowej subwencji ogólnej przekazywanej z budżetu państwa. Wyliczenie wielkości części oświatowej subwencji ogólnej na 1999 r. dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego dokonane zostało zgodnie z przepisami rozporządzenia ministra edukacji narodowej z dnia 23 grudnia 1998 r. w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego (DzU nr 164, poz. 1168 z późn. zm.). Formuła jednolitego algorytmu ustalania subwencji oświatowej dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego stanowiła obiektywne narzędzie podziału pomiędzy jednostki samorządu terytorialnego środków przeznaczonych z budżetu państwa na finansowanie zadań oświatowych. Wielkość subwencji dla poszczególnych gmin uzależniona była od liczby uczniów w szkołach podstawowych publicznych i niepublicznych, od kwalifikacji zawodowych nauczycieli, stanu sieci szkolnej i związanej z nią organizacji pracy szkół. Część oświatowa subwencji ogólnej dla pozostałych jednostek samorządu terytorialnego (powiatów i województw) naliczona została przy uwzględnieniu liczby uczniów, w stosownym ujęciu przeliczeniowym, w szkołach ponadpodstawowych i specjalnych przejętych do prowadzenia przez te jednostki z dniem 1 stycznia 1999 r. oraz finansowego standardu nauczania, określającego kwotę wydatków przypadających na jednego ucznia, przeznaczonych na realizację procesu dydaktycznego w zależności od typu i rodzaju szkół, a w szkołach zawodowych - w zależności od kierunku kształcenia zawodowego.    W myśl rozwiązań przyjętych w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 oraz w rozporządzeniu ministra edukacji narodowej w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego dokonywane były uzupełnienia poziomu części oświatowej subwencji ogólnej ze środków:    - 1% rezerwy tej subwencji,    - pozostających po rozdzieleniu subwencji oświatowej, przeznaczonych na sfinansowanie korekty subwencji ze względu na specyficzne warunki zadań szkolnych, a także dofinansowanie programów racjonalizacji profilów szkół oraz kosztów ich działalności do poziomu standardowego.    Proces wdrażania reformy systemu oświaty, rozpoczęty z dniem 1 września 1999 r., obejmował m.in. utworzenie 6-letniej szkoły podstawowej i 3-letniego gimnazjum. W ustawie budżetowej na 1999 r. w części 83: Rezerwy celowe, w poz. 17 i poz. 56 zaplanowane zostały środki z przeznaczeniem na sfinansowanie wdrożenia reformy systemu oświaty w łącznej kwocie 134 849 tys. zł.    W ramach tych środków decyzjami ministra finansów zwiększone zostały budżety poszczególnych wojewodów z tytułu:    - pokrycia kosztów poniesionych przez gminy w związku z realizacją pierwszego etapu reformy systemu oświaty w zakresie tworzenia i funkcjonowania gimnazjów - 16 162 tys. zł,    - sfinansowania w okresie od 15 kwietnia do 31 grudnia 1999 r. dodatków funkcyjnych dla dyrektorów gimnazjów - 21 000 tys. zł,    - sfinansowania dowożenia uczniów do szkół - 29 298 tys. zł,    - sfinansowania zakupu podręczników szkolnych - 8000 tys. zł.    Ponadto z ww. rezerwy celowej zwiększony został budżet części 33: Ministerstwo Edukacji Narodowej o kwotę 38 538 tys. zł z przeznaczeniem na centralny zakup autobusów szkolnych dla 190 gmin.    Z dniem 1 stycznia 2000 r. weszło w życie rozporządzenie ministra edukacji narodowej z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego (DzU nr 111, poz. 1284 z późn. zm.). W rozporządzeniu tym dokonano zmiany algorytmu podziału części oświatowej subwencji ogólnej na rok 2000 oraz wprowadzono istotne zmiany w jej naliczaniu. Podstawowe cele tych zmian to skorygowanie nierównomiernego podziału środków na oświatę podstawową i ponadpodstawową oraz ułatwienie restrukturyzacji sieci szkolnej i szkolnictwa zawodowego.    W 2000 r. po raz pierwszy część szkolna subwencji oświatowej naliczana jest wyłącznie na podstawie liczby uczniów uczęszczających do szkół prowadzonych bądź dotowanych przez jednostkę samorządu terytorialnego. Kwota części oświatowej subwencji ogólnej określonej na ucznia stanowi finansowy standard podziału kwoty tej subwencji i jest swoistym, kalkulacyjnym bonem oświatowym na ucznia, uzupełnionym przez różnego rodzaju dodatki, zwane wagami. Ponadto kwota wynikająca ze wzoru algorytmu została zwiększona o 4,01% z przeznaczeniem na wdrożenie od dnia 1 stycznia 2000 r. nowego wykazu stanowisk nauczycielskich oraz na 1-procentowy realny wzrost wynagrodzeń nauczycieli od dnia 1 stycznia 2000 r.    Omawiane rozporządzenie ministra edukacji narodowej wprowadza zasadę jednej wagi dla uczniów niemal wszystkich szkół zawodowych. W celu zrekompensowania gminom zwiększonych wydatków wynikających z wprowadzenia reformy i racjonalizacji sieci szkolnej rozporządzenie uwzględnia oddzielną wagę dla uczniów, którzy są dowożeni do szkół.    Przyjęty na rok 2000 nowy sposób finansowania zadań oświatowych, w tym stosowany szeroki system wag, pozwoli na bardziej racjonalny rozdział planowanych środków na zadania oświatowe.    IV. Jeśli chodzi o część podstawową subwencji ogólnej dla gmin, to kwota wyrównawcza, wchodząca w skład części podstawowej subwencji ogólnej, naliczana jest według zobiektywizowanych kryteriów, a nie według zgłaszanych potrzeb. Wysokość kwoty wyrównawczej uzależniona jest od wielkości podstawowych dochodów podatkowych możliwych do uzyskania przez gminę w I półroczu roku bazowego, tj. roku poprzedzającego rok, na który wyliczana jest subwencja.    Podstawę do ustalenia subwencji na dany rok oraz kwoty wpłaty przeznaczonej na zwiększenie tej subwencji stanowią dane o podstawowych należnych dochodach podatkowych, wykazane przez gminę w sprawozdaniu z wykonania jej budżetu za dwa kwartały roku bazowego oraz liczba mieszkańców faktycznie zamieszkałych w gminie według stanu na dzień 30 czerwca roku bazowego, ustalona przez Główny Urząd Statystyczny.    Wskaźnik podstawowych dochodów podatkowych na jednego mieszkańca gminy jest wyliczany na podstawie dochodów, z których gmina faktycznie korzystała w I półroczu roku bazowego (tj. z dochodów, które wpłynęły na rachunek gminy w tym okresie niezależnie od tego, czy dotyczyły wyłącznie I półrocza roku bazowego, czy też miały charakter trwały), powiększonych o skutki decyzji o udzieleniu ulg, odroczeń, umorzeń oraz stosowanie zaniechania poboru w zakresie podatków i opłat stanowiących dochody gminy, a także skutki uchwał rad gmin o stosowaniu stawek podatkowych niższych od stawek maksymalnych (decyzje te nie stanowią bowiem podstawy do zwiększenia subwencji.    Kwota pozostała po wyłączeniu z części podstawowej subwencji ogólnej dla gmin ustawowej rezerwy i kwoty wyrównawczej jest rozdzielana między wszystkie gminy proporcjonalnie do przeliczeniowej liczby mieszkańców. Z uwagi na to, że kwota wyrównawcza wzrasta z roku na rok, na jednego mieszkańca przeliczeniowego przypada coraz mniej środków (w 1998 r. - 4,69 zł, w 1999 r. - 1,36 zł, a na 2000 r. - 0,12 zł). Gminy, dla których wskaźnik podstawowych dochodów podatkowych na jednego mieszkańca jest wyższy niż 85% analogicznego wskaźnika obliczonego w skali kraju, nie otrzymują kwoty wyrównawczej, a więc odnotowują znaczny spadek wielkości części podstawowej subwencji ogólnej.    Jednocześnie uprzejmie informuję pana marszałka, że minister finansów może przekazać jednostkom samorządu terytorialnego wyłącznie środki przeznaczone na ten cel w ustawie budżetowej na dany rok.    W ustawie budżetowej na 2000 r. poza subwencją ogólną dla jednostek samorządu terytorialnego ujęte zostały w części 83: Rezerwy celowe, środki, które w toku wykonywania budżetu dodatkowo zasilą budżety samorządów, z przeznaczeniem m.in. na:    - zasiłki z pomocy społecznej (poz. 14) - 312 883 tys. zł,    - dotacje dla samorządu wojewódzkiego na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej (poz. 15) - 4956 tys. zł,    - dodatki mieszkaniowe (poz. 16) - 550 000 tys. zł,    - zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne i wychowawcze (poz. 17) - 56 026 tys. zł,    - realizację programu ograniczenia ubóstwa wśród dzieci i młodzieży oraz na stypendia dla uczniów szczególnie uzdolnionych (poz 19) - 63 168 tys. zł,    - odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli emerytów i rencistów (poz. 20) - 147 539 tys. zł,    - reformę systemu oświaty (poz. 21) - 146 834 tys. zł,    - racjonalizację sieci szkolnej, w tym zakup autobusów szkolnych (poz. 22) - 122 976 tys. zł,    - dożywianie uczniów (poz. 23) - 76 153 tys. zł,    - poprawę warunków nauczania w szkołach wiejskich i remonty szkół oraz na pomoc stypendialną dla młodzieży wiejskiej (poz. 25) - 100 000 tys. zł,    - dotacje na zadania z zakresu kultury i sztuki wykonywane przez powiaty i samorządy województw (poz. 27) - 153 587 tys. zł,    - na refundację wydatków na infrastrukturę mieszkaniową (poz. 30) - 100 000 tys. zł,    - dotacje dla samorządu województw na dopłaty do kolejowych przewozów regionalnych i lokalnych (poz. 61) - 50 000 tys. zł,    - rodziny zastępcze (poz. 65) - 62 000 tys. zł,    - uruchomienie nowych miejsc w domach pomocy społecznej (poz. 66) - 30 000 tys. zł,    - placówki opiekuńczo-wychowawcze (poz. 67) - 68 000 tys. zł,    - zakończeniu programu rozwoju pracowni internetowych w gimnazjach (poz. 68) - 100 000 tys. zł,    - zakończenie programów ponadregionalnych, regionalnych i lokalnych służących realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej (poz. 72) - 10 000 tys. zł.    Minister finansów nie ma innej możliwości wsparcia finansowego jednostek samorządu terytorialnego niż w ramach środków, o których mowa wyżej.    Z poważaniem    Sekretarz stanu    Jerzy Miller    Warszawa, dnia 20 marca 2000 r.